ԻՆՉՊԻՍԻ՞ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԵՆՔ ՈՒԶՈՒՄ ՈՒՆԵՆԱԼ

ԻՆՉՊԻՍԻ՞ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԵՆՔ ՈՒԶՈՒՄ ՈՒՆԵՆԱԼ*

Սարգիս Մկրտչեան

            Դաշնակցական ընտանիքում ամենաշատ քննարկուող նիւթերից մէկը մեր երիտասարդական և ուսանողական միութիւնների վիճակն է։ Յաճախ լսում ենք քննադատական խօսքեր, անբաւարարուածութիւն նրանց գործունէութիւնից, այդ կառոյցների թուաքանակից, կուսակցութեան մէջ նրանց իրական դերակատարութիւնից և այլն։

            Այն, որ մենք դժգոհ ենք մեր երիտասարդական և ուսանողական միութիւններից, ինքնին վատ բան չէ։ Վատ չէ, որովհետև դա նրանց մղելու է լինելու աւելի գործունեայ, աւելի նախաձեռնող, աւելի պայքարունակ: Սակայն, որպէսզի չզբաղուենք նաև անտեղի ինքնաքննադատութեամբ, որպէսզի սխալ տեղ չգնանք ու յօնքը շինելու փոխարէն աչքը չհանենք, անհրաժեշտ է ժամանակ առ ժամանակ վերանայել երիտասարդական և ուսանողական միութիւնների անելիքներն ու գործելակերպը, նշել, թե ի՞նչ ենք ակնկալում նրանցից, ո՞րն է մեզ համար իդէալական երիտասարդական և ուսանողական միութիւնը, և այս ամբողջի լոյսի տակ` մեր միութիւններն ի՞նչ չեն անում, որ արժանանում են քննդատութեան։  

            Բազմիցս ասուել է, ու ևս մեկ անգամ կրկնենք, որ երիտասարդական և ուսանողական միութիւնները ՀՅ Դաշնակցութեանն անհրաժեշտ են, որովհետև երաշխաւորում են կուսակցութեան գաղափարական և ֆիզիքական շարունակականութիւնը։ Երիտասարդական և ուսանողական միութիւններն այն միջավայրն են, որտեղ երիտասարդները ծանօթանում են Դաշնակցութեան գաղափարախօսութեանը, նրա նպատակներին, աւանդոյթներին, կազմակերպական կառոյցին, կոփւում են, թրծւում, որպէսզի ապագայում ստանձնեն դաշնակցական գործի պատասխանատւութիւնը։ 

Այդ միութիւնները իւրայատուկ դպրոց են, դպրոց, որտեղ դաստիարակւում են ազգային մտածողութիւն ունեցող, արդարութեանը հաւատացող, ընկերվարական և ժողովրդավարական արժէքներ դաւանող, ըստ անհրաժեշտութեան յեղափոխական պայքարից չխուսափող, չվարանաող երիտասարդներ։

            Երիտասարդական միութեան անդամները կուսակցական չեն։ Երիտասարդական միութեանն անդամակցելը նրանց հնարաւորութիւն է տալիս ծանօթանալու վերոշարադրուածի հետ, ծանօթանալ ՀՅԴ Ծրագրում բացատրուած կուսակցութեան աշխարհայեացքի ու նպատակների հետ։ Հետագայ տարիներին նրանք կը ցանկանա՞ն ու կորոշե՞ն համալրել Դաշնակցութեան շարքերը և Դաշնակցութեան ճամբով ծառայել Հայաստանին ու հայութեան թէ ոչ, դա իրենց կամքն է։  

            Քննադատութիւնների հիմնական մասը վերաբերում է մեր միութիւնների գործելաոճին, թուաքանակին և հասարակութեան մէջ ունեցած նրանց դերին։

Գրեթէ ամենուր թուաքանակը գոհացուցիչ չէ։ Ո՞րն է պատճառը, որ մեծ թուով երիտասարդներ չեն համալրում մեր միութիւնների շարքերը։ Մի՞թէ երիտասարդները խնդիրներ չունեն, չեն ձգտում արդարութեան, չեն ուզում ունենալ զարգացած երկիր, որտեղ իրենք կարող են ապրել արժանավայել։ Մի՞թէ չեն գիտակցում, որ իրենց բազմատեսակ խնդիրների լուծումը կազմակերպուածութեան մէջ է։ Հարցերի այս շարքը կարելի է շարունակել, և համոզուած եմ` բոլոր այդ հարցերի պատասխանը այո է։ Իհարկէ նրանք դա ուզում են։ Ուրեմն` ինչու՞ չեն համախմբւում մեր միութիւնների շուրջ։ Ինչու՞ իրենց հարցերի լուծումը չեն տեսնում մեր միութիւնների ճամբով։ 

Գոյութիւն ունեն տարբեր պատճառներ, որոնցից ես առանձնացնում եմ մի քանիսը` կազմակերպական կառոյց, հասարակայնութեան հետ կապ, գործելաոճ և ընկերային հարցեր։

ա. Հասարակայնութեան հետ կապ

Ըստ իս` մեր միութիւններն ինքնապարփակ են։ Փոքրաթիւ երիտասարդներ համախմբւում և իրականացնում են աշխատանքներ, որոնց մասին թերևս միայն իրենք գիտեն։ Ազնիւ, անկեղծ ու հայրենասէր երիտասարդներ, ովքեր, չգիտես ինչու, իրենց մտքերի ու արած-չարածների մասին չեն բարձրաձայնում կամ քիչ են բարձրաձայնում։ Համեմատութեան կարգով ասեմ, որ Հայաստանում, օրինակ, շատ ու շատ կուսակցութիւններ կամ չունեն երիտասարդական կառոյցներ, կամ նրանց երիտասարդական կառոյցները ձևական են։ Մէկ – երկու հոգի ներկայանալով որպէս երիտասարդական թևի ղեկավարներ` հրապարակներից չեն իջնում, յայտարարութիւններ են անում, ասուլիսներ են տալիս և, հետևաբար, ներկայութիւն են հասարակութեան մէջ, իսկ մեր միութիւնները, լինելով ամենակազմակերպուածն ու ամենակարգապահը, իրենց արածների մասին նոյնիսկ չեն բարձրաձայնում։

Հարց է առաջանում` ինչու՞ նրանք չեն կիրառում միջոցներ, որպէսզի իրենց ձայնը լսելի դարձնեն ոչ միութենական երիտասարդներին։ Ինչու՞ երբ աշխատանքի դատի կապակցութեամբ քննարկում են կազմակերպում, կամ քննարկում են երիտասարդութեան խնդիրները, սեմինարներ են կազմակերպում ուսանողների խնդիրների, բնապահպանական, առողջապահական խնդիրների և այլնի մասին, միայն միութենականներին են մասնակից դարձնում։ Ո՞վ կամ ի՞նչն է խանգարում, որ նրանք չեն հրաւիրում ոչ միութենականներին, քննարկումները բաց չեն կատարում, նախապէս չեն յայտարարում քննարկումների, արշաւների կամ կազմակերպուելիք ճամբարների մասին, կատարուած աշխատանքների արդիւնքների մասին չեն գրում կայքերում կամ չեն տեղեկացնում լրատուամիջոցներին։ Ինչու՞։ 

բ. Ընկերային հարցեր

Մեր միութիւններն ընկերային հարցերին բաւարար չափով ուշադրութիւն չեն դարձնում։ Առնուազն Հայաստանում առկայ են ընկերային պայքարի բոլոր ասպարէզները։ Սա այսօր մեր պայքարի առաջնահերթութիւններից մէկն է։ Այն բնագաւառն է, որում, ելնելով ՀՅ Դաշնակցութեան գաղափարախօսութիւնից, մեր միութիւններն իրօք ասելիք ու անելիք ունեն։ Ընկերային պայքար ծաւալելով` մեր միութիւնները կը կարողանան իրենց շուրջ համախմբել հազարաւոր երիտասարդների, ովքեր մտահոգուած են իրենց երկրի ճակատագրով, ովքեր ուզում են Հայաստանը տեսնել հզօր, ովքեր պատրաստակամ են երկրի այդ հզօրութեանը հասնելու համար նաև զոհողութիւնների գնալ, միայն եթէ հեռանկարում տեսնեն այդ յոյսի, այդ երազի իրականացման նշոյլները։ Այդ երիտասարդները չեն ուզում արտագաղթել։ Նրանք արտագաղթում են հարկադրաբար։ Որովհետև յոյսը կորցրել են։ Հիասթափուած են։ Եւ այդ յոյսը նրանց պէտք է ներշնչեն մեր երիտասարդական և ուսանողական միութիւնները` նետուելով ընկերային պայքարի դաշտ։ Հոգ չէ, եթէ առաջին շրջանում ձախողութիւններ ունենան։ Դա կարևոր, բայց էական չէ։ Էականը պայքարն է, որը երիտասարդը պիտի տեսնի։ Պիտի տեսնի, որ իրօք կայ կազմակերպուած ուժ, որը մտածում է նրա մասին, նրա ճակատագրի ու հայրենիքի մասին։ Բարձրաձայնում է նրա խնդիրները։ Եւ իր թիկունքում ունի համահայկական կառոյց ունեցող ՀՅ Դաշնակցութիւնը։ Եւ յաջողութիւններ կը լինեն։ Դա անվիճարկելի է։ Ահաւասիկ այստեղ ես տեսնում եմ, որ մեր միութիւնները թերանում են։

Այս առնչութեամբ կարևոր եմ համարում խօսել նաև մի շփոթի մասին։ Արդեօ՞ք ընկերային հարցեր առաջ քաշելը նշանակում է հրաժարուել ազգային հարցերից կամ դրանք ստուերել։ Ո՛չ։ Բացարձակապէս։ Ընդհակառակը` այդ երկուսը իրար հետ շաղկապուած են, իրար լրացնում են։ Բարձրաձայնել ու պայքարել, օրինակ, Հայաստանում կրթութեան որակի բարձրացման համար, չի նշանակում հրաժարուել Թուրքիայից ունեցած մեր պահանջներից կամ այն մոռացութեան տալ։ Իր երկրում իրեն ապահով զգացող, արժանավայել ապրող, կիրթ ու զարգացած մարդն է կարող կերտել հզօր երկիր, որը պիտի նոր մակարդակի բարձրացնի մեր պահանջատիրական պայքարը։ Այս շփոթը թե կասկածը մէկընդմիշտ պիտի փարատել։ Դաշնակցութեան անելիքը միայն Ցեղասպանութեան պաշտօնական ճանաչման ու հատուցման հասնելը չէ։ Դաշնակցութիւնն անելիք ունի այսօր Հայաստանում ապրող հայ մարդու կեանքի որակը բարձրացնելու հարցում։ Եւ այդտեղ մեծ անելիք ունեն մեր միութիւնները։

գ. Կազմակերպական կառոյց

Ներկայում մենք ունենք կուռ, կազմակերպուած, կարգապահ կառոյցներ, որտեղ համախմուել են գաղափարական ու հայրենասէր երիտասարդներ։ Սա լաւ է։ Բայց բաւարար չէ։ Բաւարար չէ, որովհետև մեր միութիւններից դուրս ևս կան հայրենասէր երիտասարդներ, ովքեր, ընդունելով մեր գաղափարները, հաւատալով Դաշնակցութեանը, չեն ուզում մաս կազմել այդ կարգապահ կառոյցներին, որովհետև չեն դիմանում մեր միութիւնների խստապանջութեանը։  Ահա այստեղ մեր միութիւնները մտածելու բան ունեն։ Արդեօ՞ք կարելի է բոլորից նոյնը պահանջել։ Ո՛չ։ Եթէ ես ճիշտ եմ իմ այս ոչ-ի մէջ, ապա մտածելու բան կայ։ Իսկ դա պէտք է անեն մեր երիտասարդական և ուսանողական միութիւնները, որովհետև նրանք են, որ նոր մտքեր պէտք է բերեն Դաշնակցութիւն, նրանք են, որ պէտք է փոփոխութիւններ մտցնեն իրենց կազմակերպական կառոյցներում։ Պէտք է պայքարեն կարծրատիպերի դէմ։ Հակառակ պարագային մենք կունենանք այն, ինչ ունենք։

Թիւրիմացութեան առիթ չտալու համար նշեմ, որ թուաքանակի մեծացումն ինքնանպատակ չէ։ Աւելի մեծ թիւ` նշանակում է աւելի մեծ ազդեցութիւն, նշանակում է կարողանալ եղանակ ստեղծել, կամք պարտադրել, փոփոխութիւններ մտցնել ու հեշտացնել յաջողութիւնների հասնալը։ Սա է նպատակը։ Եւ այդ նպատակին հասնելու համար եթէ պէտք է մեր երիտասարդական և ուսանողական միութիւնների կազմակերպական կառոյցներում փոփոխութիւններ կատարել, չպիտի վարանենք։ 

դ. Գործելաոճ

Մեր միութիւնները, ի Հայաստան և ի Սփիւռս աշխարհի, պէտք է իրենց գործալաոճի մէջ մտցնեն կտրուկ փոփոխութիւններ։ Փաստն այն է, որ ներկայիս գործեալոճով մեր միութիւնները չեն կարողանում ազդեցիկ ներկայութիւն լինել հասարակութեան մէջ։ Ինչքանո՞վ է ճիշտ, որ այն գործելաոճը, որ կիրառուել է սրանից տաս, քսան կամ երեսուն տարի առաջ, կիրառուի նաև այսօր։ Որպէս օրինակ նշեմ, որ քսան կամ երեսուն տարի առաջ գոյութիւն չունէին ոչ բջջային հառախօս, ոչ համացանց ու ոչ էլ համակարգիչն էր այսքան տարածուած։ Այսօր ամէն ոք գրեթէ ունի իր բջջային հեռախօսը,  ունի կամ ձգտում է ունենալ իր անձնական համակարգիչը, այփադը, բլոգը, ֆէյսբուքում իր էջը և այլն։ 

Ժամանակին ժողով անելու համար պէտք էր քաղաքից քաղաք ու երկրից երկիր ճամբորդել։ Այսօր սկայպով հնարաւոր է խնայել ժամանակն ու նիւթական ծախսերը և ժողով անել։ 

Ժամանակին Հայաստանն անկախ չէր։ Այսօր անկախ է։ 

Ժամանակին երկիրը պատերազմի մէջ էր։ Այսօր պատերազմն այլ ոլորտ է տեղափոխուել։  

Այս օրինակները կարելի է շարունակել։ 

Ուրեմն` ինչքանո՞վ է ճիշտ, որ այն, ինչ ընդունելի և արդիւնաւէտ էր թէկուզ տասը տարի առաջ, այսօր ևս արդիական է։ Վստահ եմ, որ որոշ բաներ պէտք է պահպանել։ Բայց նոյնքան էլ վստահ եմ, որ շատ ու շատ հարցերում պէտք է փոփոխութիւններ կատարել։ Սա ժամանակի հրամայականն է։ Եւ մեր միութիւնները պէտք է ժամանակի այդ պահանջը նկատի ունենան, եթէ ուզում են իրենց խօսքը լսելի դարձնել աւելի մեծ լսարանի, եթէ ուզում են աւելի արագ շարժուել ու քայլել ժամանակի հետ։ 

Հայաստանի Հանրապետութեան վերանկախացումից 22 տարի անց երկիրը կանգնած է բազմաթիւ մարտահրաւէրների առջև։ Բազմաթիւ մարտահրաւէրների առջև է կանգնած նաև Սփիւռքը։ Հզօր երկիր ու հզօր Սփիւռք ունենալու համար պէտք է ունենալ բազմակողմանիօրէն զարգացած, պայքարունակ ոգի ունեցող ու կազմակերպուած երիտասարդներ։ ՀՅԴ երիտասարդական և ուսանողական միութիւններն այս առումով մեծ անելիքներ ունեն։

* Յօդուածը տպագրուել է "Դրօշակ"-ում։
http://www.arfd.info/Droshak/?p=291

24.ԱՊՐԻԼ.2013, ՆՈՐ ՋՈՒՂԱ

http://www.yerkirmedia.am/?act=news&lan=hy&id=13790

http://www.norjugha.ir/լուրեր/132-հայոց-ցեղասպանութեան-98-րդ-տարելիցի-ոգեկոչման-ձեռնարկների-շարան՝-նոր-ջուղայում

ԻՆՉՊԻՍԻ՞ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԵՆՔ ՈՒԶՈՒՄ ՈՒՆԵՆԱԼ

Սա էլ նոր յօդուածս` Ինչպիսի՞ երիտասարդական ենք ուզում ունենալ վերնագրով, որ հրատարակուել է Դրօշակ-ում։


Լաւ մնացէք։

ՄԵՐԿ Է, ՄԵՐԿ...

Մեծ ճիգ եմ թափում Հայաստանի իշխանաւորների մասին այն բառերը, ինչ գալիս են մտքումս` գրի չառնել։

Այս մարդիկ ինչպէ՞ս են նայում իրենց երեխաների աչքերին...

Ինչպէ՞ս են գիշերը իրենց գլուխը դնում բարձին ու հանգիստ քնում...

Ժողովրդի արեան ու քրտինքի, դժբախտութեան ու ընկճուածութեան վրայ իշխանութիւն են կառուցել... Ու իրենք հաւատացել են այդ իշխանութեանը...

Փողն ու փառքը կուրացրել են այս մարդկանց։

Նորից չե՞ն լսում ժողովրդի ձայնը...

Էլի արիւն պիտի՞ թափուի...

Արքան մերկ է, հաւատացէք, մերկ է, մերկ...

ՅՕԴՈՒԱԾՍ «ԱԿՈՒՆՔ»-ՈՒՄ

«Պանթիւրքիզմ. անցեալը, ներկան, ապագան» յօդուածիս հայերէն և թուրքերէն տարբերակները «Ակունք»-ում։

http://akunq.net/am/?p=28592

http://akunq.net/tr/?p=21570

Լաւ մնացէք։

«ՊԱՆԹԻՒՐՔԻԶՄ. ԱՆՑԵԱԼԸ, ՆԵՐԿԱՆ, ԱՊԱԳԱՆ»

Սարգիս Մկրտչեան

Պանթիւրքիզմ. անցեալը, ներկան, ապագան

Երկու խօսք ստորև ներկայացուող յօդուածի կապակցութեամբ.

Պանթիւրքիզմի գաղափարը, իրականում,  ներկայում ոչ միայն գոյութիւն ունի, այլև բացայայտ թէ թաքուն կերպով այն իրականցնելու ուղղութեամբ աշխատանք է կատարւում։ 

Խօսենք օրինակներով.

Առաջին. 2009 թ. հոկտեմբերի 3-ին կեանքի կոչուեց Թիւրքալեզու պետութիւնների համագործակցութեան խորհուրդ (The Cooperation Council of Turkic Speaking States), որին անդամակցում են Ադրբեջանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը և Թուրքիան։ Գաղափարը, իհարկէ, նոր չէ, և Թուրքիան դեռևս 1992 թ. նախաձեռնել էր Թիւրքալեզու պետութիւնների գագաթաժողով (Turkic Speaking States Summit), որն ի վերջոյ յանգեցրեց վերոյիշեալ խորհուրդը կեանքի կոչելուն։

Կազմակերպութեան ծրագրերից են՝ Թիւրքական գործարար խորհրդի, Թիւրքալեզու պետութիւնների փոխադրական միջանցքների վարչական գործակալութեան, Թիւրքական գիտահետազոտական հիմնադրամի, Գոյքի ձեռքբերման օրէնսդրական ներդաշնակեցման յանձնաժողովի, Թիւրքալեզու պետութիւնների զարգացման հիմնադրամի, Թիւրքալեզու պետութիւնների միասնական իրաւարար դատարանի, Թիւրքական միջհամալսարանական միաւորման, միասնական ապահովագրական ընկերութեան հիմնում[1]։

Սա նշանակում է, որ Թուրքիան Միջին Ասիայի թիւրքալեզու երկրների հետ տնտեսական, մշակութային, գիտահետազոտական և այլ բնագաւառների ուղղութեամբ համագործակցութեան հաստատման ու զարգացման ուղիներ է որոնում։

Թիւրքական խորհրդի դրօշը

Երկրորդ. 2012 թ. մայիսի 12-13-ը Անկարայում տեղի ունեցաւ, կազմակերպիչների բնորոշմամբ, Իրանի ազերիների առաջին խորհրդաժողովը, որին մասնակցում էին Իրանից, Ադրբեջանի Հանրապետութիւնից, Թուրքիայից, Իրաքից և այլ երկրներից ներկայացուցիչներ։ Երկօրեայ նիստերի աւարտին կեանքի է կոչուել, այսպէս կոչուած, Հարաւային Ադրբեջանի թուրքերի միջազգային ազգային խորհուրդ (International South Azerbaijani Turks' National Council), որի խօսնակը խորհրդաժողովից յետոյ տեղի ունեցած մամլոյ ասուլիսի ժամանակ յայտարարեց, որ իրենց վերջնանպատակն է Հարաւային Ադրբեջանի անկախութիւնը։

Այս կապակցութեամբ հարկ է նշել, որ նախ՝ այսպէս կոչուած «Հարաւային Ադրբեջան» գոյութիւն չունի, և այդ անուանումը հորինած պանթիւրքական հոսանքները, Հարաւային Ադրբեջան ասելով, նկատի ունեն Իրանի Ատրպատականը։ Երկրորդ՝ Իրանի Ատրպատականի բնակիչները թիւրքախօս են և ոչ թուրք, երրորդ՝ անհասկանալի է, թէ ինչ է նշանակում միջազգային ազգային խորհուրդ, ի վերջոյ այն ազգայի՞ն է, թէ՞ միջազգային։

Նիստերին մասնակցել են Ադրբեջանի Հանրապետութեան կրթութեան նախկին նախարար Ֆիրուդին Ջելիլովը (Firudin Celilov), Ադրբեջանի խորհրդարանի պատգամաւորներ Ֆերեջ Ուլուսոյը (Ferec Ulusoy) և Սաբիր Ռուստամխանլին (Sabir Rüstemxanlı), Թուրքիայի խորհրդարանի նախկին պատգամաւորներ Ջեմիլ Ունալը (Cemil Ünal) և Օրհան Քայիհանը (Orhan Kayıhan), Իրաքի խորհրդարանի թուրքմէն պատգամաւոր Ֆևզի Էկրեմը (Fevzi Ekrem) և այլք[2]։

 Այս կապակցութեամբ առաջանում են մի շարք հարցեր, օրինակ.

• Ինչու՞ է Թուրքիան թոյլատրում իր հարևան երկիր Իրանից տարածքներ անջատելու և անկախանալու նպատակ հետապնդող խորհրդաժողովի գումարումը Անկարայում։
•  Ժողովին ինչու՞ են մասնակցում Թուրքիայի խորհրդարանի թէկուզև նախկին պատգամաւորներ և Ադրբեջանի Հանրապետութեան կրթութեան նախկին նախարարն ու խորհրդարանի  պատգամաւորներ։
•  Այս ամբողջը արդե՞օք չի վկայում Իրանի նկատմամբ տարածքային նկրտումներ ունեցող Թուրքիայի և Ադրբեջանի վերնախաւերում առկայ մտայնութեան մասին։

Մեր կարծիքով այս և նմանատիպ քայլերը պիտի դիտարկել որպէս պանթիւրքիզմի գաղափարի իրականացմանը միտուած քայլեր։

Պանթիւրքիզմի արդի գաղափարախօսներից և ռազմավարութեան մշակողներից մէկը Սաբիրզիան Բադրեդինն է։

Ստորև ներկայացւում է յիշեալի «Պանթիւրքիզմ. անցեալը, ներկան, ապագան» յօդուածի թարգմանութիւնը։ Յօդուածն առաջին անգամ հրատարակուել է Լոնդոնում լույս տեսնող «Թուրքմէն» (Turkoman) հանդէսի 1998 թ. դեկտեմբերի համարում։ Նկատի ունենալով յօդուածի կարևորութիւնը` այն թարգմանբար ներկայացնում ենք հայ ընթերցողին։

Վերոնշեալ օրինակները պիտի դիտարկել Բադրեդինի առաջարկած ռազմավարութեան առաջին հանգրուանի շրջագծում։

ՊԱՆԹԻՒՐՔԻԶՄ. ԱՆՑԵԱԼԸ, ՆԵՐԿԱՆ, ԱՊԱԳԱՆ[3]

Սաբիրզիան Բադրեդին (Sabirzyan Badretdin)

          

 Պանթիւրքիզմի (Pan-Turkism) զարգացումը կենսական նշանակութիւն ունի թէ թիւրքական (Turkic ) նոր պետութիւնների համար, որոնք ստեղծուել են Խորհրդային Միութեան փլուզման հետևանքով և թէ Ռուսաստանի ու Չինաստանի նման  թիւրքալեզու փոքրամասնութիւններ ունեցող ազգերի (Nation) համար։

Պանթիւրքիզմն առաջարկում է աւելի գրաւիչ տարբերակ` ծայրայեղական ազգայնականութեան, արմատական իսլամի և աշխարհիկ արևմտականացման փոխարէն։ Սակայն աշխարհի թիւրքալեզու ժողովուրդների աւելի մեծ  համարկման նպատակով յաջողութեան հասնելու համար պանթիւրքիզմը պիտի յաղթահարի այն բացասական պատկերը, որն առաջացել է արհեստական տպաւորութիւնից առ այն, որ շարժումը, Անկարայի քաղաքական հաւակնութիւններից բացի, ոչինչ չէ։ Հետևաբար նուազագոյնը մօտ ապագայում շարժումը պիտի կենտրոնանայ լեզուի, մշակոյթի և մարդու իրաւունքների վրայ։

Պանթիւրքիզմի վերաբերեալ բոլորի կողմից ընդունելի սահմանում գոյութիւն չունի։ Ընդհանուր առմամբ պանթիւրքիզմը գաղափարական, քաղաքական և, որոշ չափով, մշակութային շարժում է, որի նպատակն է հասնել աշխարհի թիւրքալեզու ժողովրդների աւելի մեծ միասնութեան աստիճանի` հաւանաբար նպատակակէտ ունենալով հաստատել թիւրքական պետութիւնների համադաշնութիւն (Confederation) կամ, նոյնիսկ, թիւրքական դաշնութիւն (Federation)։

Ոմանք կարող են պատճառաբանել, որ պանթիւրքիզմը ձգտում է ազատագրել բոլոր թիւրքալեզու ժողովրդներին գաղութատիրական ճնշումից կամ ընդգրկում է այնպիսի բաներ, ինչպիսին է ընդհանուր այբուբենը կամ լեզուն, միատեսակ մշակոյթը և այլն։ Թուրքիայում պանթիւրքիզմը առաւելաբար նշանակում է Անկարայի ազդեցութեան տարածումը դէպի Արևելք։

Այն պայմաններում, երբ թիւրքալեզու ժողովուրդների համարկման մշակութային երեսները որևէ մէկի կողմից սպառնալիք չեն նկատւում, պանթիւրքական քաղաքական օարակարգն առաջացնում է վախեր թիւրքական պետութիւնների հարևան երկրների մայրաքաղաքներում կամ այն երկրներում, որոնք իրենց սահմաններից ներս ունեն թիւրքական փոքրամասնութիւններ։ Այս առումով պանթիւրքիզմի սահմանումը Ռուսաստանում, Բուլղարիայում, Յունաստանում, Չինաստանում և մի քանի այլ երկրներում սովորաբար համակցւում է բացասական դարձուածքներով և ընդգրկում է այնպիսի ածականներ, ինչպէս՝ §յետադիմական¦, §ծաւալապաշտական¦, §վերադարձական¦ (Irredentist ) և այլն։

Անցեալ մի քանի տասնամեակում Արևմուտքում պանթիւրքիզմի բացասական սահմանումը աւելի մեծ տարածում է ունեցել։ Թուրքիան, որը չի ցանկանում իր յարաբերութիւնները Ռուսաստանի և Արևմուտքի հետ վատացնել, խուսափել է գործուն դեր ստանձնել թիւրքականութեան վերակենդանացման մէջ։ Պանթիւրքիզմի բացասական պատկերն Արևմուտքում արգելք է հանդիսացել, որ Անկարան ստանձնի թիւրքերի միաւորման գործընթացում ղեկավարի դեր։ Խորհրդային Միութեան փլուզումը և թիւրքական անկախ հինգ այլ պետութիւնների յայտնուելը, անտարակոյս, յանգեցնելու է այս երկարատև քաղաքականութեան վերարժևորմանը։

Պանթիւրքական շարժման հիմքերը դրուել են աւելի քան մէկ դար առաջ։ 1883 թ. Իսմայիլ Բէյ-Գասպիրալիի (Իսմայիլ Գասպրինսկի – Ս.Մ.) կողմից «Թերջուման» թերթի հրատարակումը առաջին մեծ իրադարձութիւնն էր պանթիւրքիզմի պատմութեան մէջ։ Թերջումանի շնորհիւ թիւրքերի միաւորման գաղափարն սկսեց սփռուել Ռուսաստանի թիւրքական փոքրամասնութիւնների մէջ։ Գասպիրալիի կարգախօսը, (Մտքի միասնութիւն, լեզուի միասնութիւն, գործողութեան միասնութիւն (Fikerde, telde ve eshte berdemlek) ոգեշնոչող էր Ղրիմի, Վոլգայի թաթարների և Ադրբեջանի[4] մտաւորականութեան համար։

Գասպիրալին ձգտում էր օսմաներէնի (Ottoman Turkish) պարզեցուած տարբերակից վերացնելով պարսկերէնից և արաբերէնից փոխառնուած բառերը՝ ձևաւորել թիւրքական ընդհանուր լեզու։ Սակայն այն ժամանակուայ թիւրքական բարբառները համարւում էին լիարժէք լեզուներ. օսմանական թուրքերէնը դրանցից մէկն էր։ Հետևաբար ընդհանուր լեզու ստեղծելու փորձը ձախողուեց: Հետագայում Խորհրդային Միութիւնը, իր տարածքում բնակուող թիւրքական ժողովուրդներին պարտադրելով այլ այբուբեններ, այդ տարբերութիւնները հաշուարկուած կերպով աւելացրեց։

1902 թ. Կահիրէում հրատարակուող §Թիւրք¦ պարբերականը ևս գործուն էր պանթիւրքիզմի խրախուսման մէջ՝ որպէս այլընտրանք պանիսլամիզմին և արևմտականացմանը։

Պանթիւրքիզմի մասին առաջին տեսական աշխատութիւնը գրուել է մի կազանցի թաթարի` Իւսուֆ Աքչուրայի կողմից։ 1904 թ. նա հրատարակեց մի յօդուած  («Och Tarzi Seyaset» - «Երեք քաղաքական համակարգեր»), որում բացատրում է պանթիւրքական գաղափարախօսութեան հիմնական յատկանիշները։ Չորս տարի յետոյ` 1908 թ., Ալի Հիւսէյնզադէ անունով մի ադրբեջանցի[5] հրատարակեց «Turkileshmek, Islamlashmek, Zamanlashmek» (Թիւրքականութիւն, իսլամականութիւն, արդաիկանացում) վերնագրով յօդուած, որում աւելի ընդլայնուած կերպով է մեկնաբանում պանթիւրքական գաղափարները։ Սակայն այս գաղափարախօսութեան տեսութիւնը հիմնականում մշակուեց մի թուրքի` Զիա Գեօկալփի կողմից։ Նրա գիրքը «Թիւրքականութեան հիմնական սկզբունքները»[6] հրատարակուեց 1923 թ. և դարձաւ պանթիւրքիզմի գաղափարախօսական հիմքը։

1917 թ. բոլշևիկեան յեղափոխութիւնը Ռուսաստանում խեղդեց պանթիւրքիզմն իր սաղմում։ Թիւրքերի միաւորմանը հասնելու համար որևէ ջանք խստօրէն ճնշւում էր համայնավարների կողմից։ Աւելին` Մոսկուան մեծագոյն աշխատանք էր կատարում` թիւրքական ժողովրդներին թուլացնելու և պառակտելու ուղղութեամբ։

Խորհրդային Միութեան փլուզումը 1991 թ. պայմաններ ստեղծեց պանթիւրքական շարժման վերակենդանացման համար։ Այլևս Թուրքիան միակ անկախ թիւրքական պետութիւնը չէր։ Ուզբեկստանը, Ադրբեջանը, Թուրքմինստանը, Ղրղզստանը և Ղազաղստանը ազատագրուեցին գաղութային տիրապետութիւնից։ Նոյն տարում Կազանում հիմնադրուեց Թիւրքական ժողովրդների համագումարը, մի իրադարձութիւն, որը պիտի դիտել որպէս կարևոր հիմնաքար պանթիւրքիզմի պատմութեան մէջ, որովհետև դա նշանն է շարժման հաստատութենական սկզբնաւորման։ Մինչև 1991 թ., պանթիւրքիզմը գոյութիւն ունէր միայն որպէս մէկ գաղափարախօսութիւն։ Թիւրքական ժողովուրդների համագումարի հիմնադրմամբ գոյացաւ առաջին պանթիւրքական կազմակերպութիւնը։ Այժմ ՊԺՀ-ն թիւրքական պետութիւնների մայրաքաղաքներում գումարում է կանոնաւոր ժողովներ, և նրա անդամները ներկայացնում են թիւրքական ազգերի ու էթնիկ խմբերի մեծ մասը:

Շարժումը զարգացման ի՞նչ հեռանկար ունի։ Անվիճելի է, որ պանթիւրքիզմը հանդիպելու է թիւրքական աշխարհի շրջակայ երկրների թշնամութեանը և դիմադրութեանը։ Ռուսաստանը, Չինաստանը, Իրանը, Բուլղարիան, Յունաստանը և Աֆղանստանը ունեն ուշադրութեան արժանի թիւրքական փոքրամասնութիւններ և թիւրքերի միաւորման որևէ շարժում դիտելու են որպէս սպառնալիք իրենց տարծքային ամբողջականութեան դէմ։ Արևմտեան երկրների մեծ մասը նոյնպէս թուրքերի դէմ պատմականօրէն ձևաւորուած կանխակալ ընկալումների պատճառով սարսափելու է։ Այս թշնամութիւնների և կանխակալ ընկալումների պատճառով պանթիւրքիզմը պարտաւոր է որդեգրել դանդաղ և զգուշաւոր գործելակերպ. այն, ինչ կոչւում է §թլփատման սկզբունք» (Principle of circumcision)։ Թլփատման ընթացքում երեխայի ուշադրութիւնը շեղելու նպատակով նրան զբաղեցնում են խաղալիքներով և քաղցրաւենիքներով։ Երբ անխուսափելին տեղի է ունենում, լացելու կամ դիմադրելու համար արդէն բաւականին ուշ է լինում։ Այս տրամաբանութեամբ թիւրքական ազգերը շարժման առաջին հանգրուանում խորհրդատրելի է շեշտը առաւելաբար դնեն թիւրքերի միջև մշակութային, ընկերային և տնտեսական կապերի վրայ։ Քաղաքական նպատակները կարող են հետաձգուել մինչև շարժման միւս հանգրուանը, երբ տնտեսական և մշակութային համարկումն արդէն կայացել է։ Երկրորդ հանգրուանի ընթացքում, քաղաքական ամրակայումը պիտի դառնայ առաջնահերթութիւն, բայց պիտի սահմանափակուի թիւրքական վեց անկախ պետութիւններով։ Երբ թիւրքական վեց անկախ պետութիւնների քաղաքական ամրակայման որոշակի աստիճան ձեռք բերուի, թիւրքական ժողովուրդները, որոնք տակաւին մնացել են գաղութատիրութեան ճնշման ներքոյ, պիտի դառնան ուշադրութեան կենտրոն` գերագոյն նպատակ ունենալով թիւրքական բոլոր ժողովուրդների ազատագրումն ու նրանց քաղաքական միաւորումը։ Սա ընդգրկում է Ռուսաստանի (թաթարներ, բաշկիրներ, եակուտներ և այլն), Չինաստանի (ույղուրներ), Իրանի (ադրբեջանցիներ[7]) և այլ երկրների թիւրքական փոքրամասնութիւններին։   

Պանթիւրքիզմի մէկ այլ կարևոր երեսը Թուրքիայի դերն է։ Թուրքիայի ծաւալապաշտութիւնը Արևմուտքի և Ռուսաստանի կողմից միշտ դիտուել է կասկածով։ Հետևաբար թիւրքական համարկման նախնական փուլում նպատակայարմար է չշեշտել Թուրքիայի առաջնորդող դերը քաղաքական տեսակէտից, փոխարէնը շեշտել Թուրքիայի առաջնորդութեան մշակութային երեսը։

Վերջապէս կարևոր է փոխել պանթիւրքիզմի մասին պատկերացումը աշխարհում։ Պատճառ չկայ անտեսելու պանթիւրքիզմի նկատմամբ թշնամական վերաբերումը։ Գաղութատիրական ճնշումից թիւրքական ժողովուրդների ազատագրութեան նպատակը և մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական միաւորումը ազնիւ նպատակ է, որը իւրաքանչիւր բարոյական մարդ պէտք է պաշտպանի։

---

[1] http://www.turkkon.org/eng/icerik_multi.php?no=13

[2] http://www.todayszaman.com/news-280353-iranian-azeris-set-up-national-council-in-turkey-aspire-for-independence.html

[3] http://tatargazeta.tripod.com/eng_099.html

[4] Այդ թուականին Ադրբեջան անունով երկիր գոյութիւն չունէր – Ս.Մ.։

[5] 1908 թ. Ադրբեջան անունով երկիր գոյութիւն չունէր, ուստի չէր կարող գոյութիւն ունենալ նաև ադրբեջանցի։ Հիւսէյնզադէն կովկասցի թաթար է։ Այս կապակցութեամբ տե’ս «Պանթիւրքիզմ, վերադարձականութիւնից համագործակցութիւն»,  Ջէյկոբ Լանդօ, 1995 թ., Լոնդոն, պարսկերէն թարգմանութիւնը՝ 2003 թ., Թեհրան, էջ 38-39 – Ս.Մ.։

[6] Գրքի վերնագիրը հայկական գիտական գրականութեան մէջ թարգմանուած է §Թիւրքականութեան հիմունքները» ձևով – Ս.Մ.:

[7] Իրանի թիւրքախօս բնակիչներին ադրբեջանցիներ անուանում է յօդուածի հեղինակ Սաբիրզիան Բադրեդինը – Ս.Մ.։